و اعيانى در مرتبهء « واحديت » و « صمديت مطلقه » فقط به اعتبار تفصيل عقلى است ، و حقيقت حق از جهت تعيّن الوهى به وحدت و صرافت خود باقى است . * * * تحقيق اجمالى در مباحث گذشته و بيان اصل مطلب در حد تقرير و تحرير ارباب تحقيق از بزرگان اهل حق گفته‌اند : حق به اعتبار ذات و مقام كنز مخفى و غيب الغيوب از هر تعينى منزه است ؛ و احكام اوّليت و آخريت و احديت و واحديت و اوصاف ظهور و بطون در هويت غيبيه به تحقق ذاتى مستهلك در احديت ذاتيه متحقق ، و كليهء ما في الوجود به استجنان ذاتى در غيب مغيب مندرج بود . و آن گاه كه شاهد خلوتكدهء غيبْ خويش را بر خويش جلوه داد ، جلوهء اوّل بر صفتِ وحدتِ تام بود . چون اين وحدت را ، كه اصل الأصول كل الفاعليات و القابليات است ، مضاف به باطن وجود لحاظ كرديم ، چون منتشأ از ذات است ناچار متعلق آن بطون ذات خواهد بود . و از اين اضافه ، يعنى از اضافهء وحدتِ متعينِ از ذات ، اسم « احد » جلوه‌گر گرديد . و از آنجا كه تعيّن « كنتُ كنزاً » به تعيّن « فأحببت » اضافه شد ، يعنى از جهت تعلق آن به ظهور ذات ، آن هويت غيبيه به صفت وحدتى ديگر ، كه حامل كليهء فاعليات و قابليات است ، متصف گرديد . اما اعتبار كثرت اسمائى و اعيانِ لازم أسماء در آن به اعتبار عقل است ، و اصل ذات به صرافت خود باقى است . از تجلى در مظاهر خارجيه و خلقيه است كه كثرت ظاهر